Rymanów



      Pierwsi Żydzi pojawili się w Rymanowie pod koniec pierwszej połowy XVI wieku. Mimo, że osiedlanie się ich w tej miejscowości było ograniczone licznymi zakazami, już pod koniec XVI stulecia (od 1589 roku) ludność żydowska miała swój kahał, rabina, bożnicę i cmentarz. Żydzi zdominowali rymanowską gospodarkę, dlatego też rajcy z Krosna w 1700 roku wydali uchwałę: ,,ograbienie lub zabicie Żyda z Rymanowa nie podlega karze". W XVIII wieku gmina żydowska obejmowała 9 miast i 84 wsie. Ze statystyk wynika, że w 1765 roku kahał liczył 1008 Żydów, w tym 245 z nich było mieszkańcami Rymanowa. W 1799 roku miasto liczyło już 568 mieszkańców narodowości żydowskiej, w XIX wieku natomiast stanowili oni około 40% ogólnej liczby mieszkańców Rymanowa. W 1852 roku gmina posiadała również cheder, przytułek dla biednych, szpital, łaźnię rytualną oraz dom przedpogrzebowy.



Na przełomie XVIII i XIX wieku Rymanów stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Rezydowało tam m. in. dwóch słynnych cadyków:


●  Menachem Mendel Rymanower - uczeń Elimelecha z Leżajska. Podobno w latach młodości spotkał Wielkiego Magida. Wsławił się ascetyzmem, wspieraniem ubogich, darem jasnowidzenia i leczenia chorób. Był zwolennikiem Napoleona, uważał, że prowadzone przez niego wojny mają być poprzedzeniem nadejścia Mesjasza. Jego rządy w kahale rymanowskim był bardzo surowe: pod koniec każdego miesiąca sprawdzał w sklepach prawidłowość miar i wag, zabraniał grać muzykom na weselach, mężczyznom nosić kołnierzy. Kobiety miały zakaz siadywać przy ulicy w czasie szabatu, nosić barwnych koszul i chodzić w sandałach, spacerować mogły jedynie w obrębie miasta. Dziewczęta nie mogły nosić loków, zaś krawcy szyć modnych ubrań. Życie ludności żydowskiej miało być skromne i stonowane. Mendel przed śmiercią wydał polecenie, aby w jego grobowcu wybito okno na miasto;

●  Cwi Hirsz ben Jehuda Arie - był służącym Menachema Mendla, później stał się jego uczniem. Następcą Menachema Mendla (po jego synie - Natanie Arie Lejb ben Menachem Mendel) zdecydował się zostać w 1827 roku. Zamieszkiwał tzw. pałac rabinacki, chociaż pozostał niezwykle skromnym człowiekiem. Miał wielu zwolenników (m. in. na Słowacji i w Galicji). Zmarł 19 listopada 1846 roku.


  Ostatnim cadykiem rymanowskim był Izaak Friedman, natomiast ostatnim rabinem - Mosze Alter Horowitz (potomek cadyków sadogórskich, został zamordowany w Oświęcimiu w 1944 roku).


  Z Rymanowa pochodzą również dwaj sławni Żydzi:

●  Israel Schorr - urodzony 9 kwietnia 1886 roku, światowej sławy kantor, w 1924 roku przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych. Swoją karierę rozpoczął w rymanowskiej synagodze. Zmarł w 1935 roku;

●  Izaak Izydor Rabi - laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki.




      W 1900 roku kahał rymanowski liczył 2861 Żydów, z czego prawie połowa zamieszkiwała Rymanów. Już 9 września 1939 roku Rymanów został zajęty przez Niemców. Niedługo po tym fakcie Niemcy wydali nakaz, aby wszyscy Żydzi w ciągu jednej doby przekroczyli linię Sanu (czyli udali się do radzieckiej strefy okupacyjnej). Większość ludzi wykonała rozkaz, natomiast duża ich część powróciła. 22 marca 1942 roku władze niemieckie zadecydowały o przeprowadzeniu rejestracji ludności żydowskiej. W getcie rymanowskim została skupiona ludność z całego kahału. 13 sierpnia 1942 roku na rynku rymanowskim zgromadzono ludność żydowską i dokonano selekcji: kobiety, dzieci i starców rozstrzelano w lesie Błudny za Duklą wraz z Żydami z Jaślisk i Dukli, pozostałą część Żydów wywieziono do Płaszowa i do obozu zagłady w Bełżcu. Żydzi rymanowscy, którzy przetrwali wojnę, powracali do Rymanowa, natomiast nie zostawali tam na stałe. Duża ich część wyemigrowała w póżniejszycz latach.

 

Synagoga

      Synagoga pochodzi z pierwszej połowy XVII wieku, aczkolwiek pojawiają się wzmianki, jakoby miała zostać wzniesiona już w wieku XVI. Jest najstarszą bożnicą na Podkarpaciu i jedną z najstarszych w Polsce. Pierwotnie była budowlą drewnianą. W wieku XVIII została podmurowana kamieniami rzecznymi, piaskowcem i cegłami, przez co wkomponowała się w system murów obronnych Rymanowa. Synagoga znajduje się na krawędzi wzgórza, gdzie dawniej umiejscowiona była brama miejska. Bożnica jest orientowana (jej ołtarz główny zwrócony jest na wschód - w stronę Jerozolimy). Wewnętrzne ściany były bogato zdobione malowidłami i napisami w języku hebrajskim. Zachowały się jeszcze malowidła orła i pantery, scena modlitwy pod Ścianą Płaczu oraz widok pałacu Dawida.( Andrzej Potocki podaje, że autor malowidła pałacu Dawida wzorował się na widokówce: mylnie sądząc, że maluje pałac Dawida, stworzył wizerunek klasztoru Karmelitów w Jerozolimie). W północno - zachodnim narożniku znajduje się wieża na planie koła, która niegdyś mogła służyć jako więzienie dla Żydów. Wokoło bożnicy znajdowała się dzielnica żydowska, był tam m. in. pałac rabinów, szpital, przytułek, cheder. W czasie II wojny światowej synagoga została zamieniona na magazyn zrabowanych dóbr żydowskich, później na spichlerz zboża. Bogactwa zostały splądrowane, wszystkie Święte Księgi spalone. Po wojnie rozebrano dach, w wyniku czego następowało szybkie niszczenie synagogi. W 1957 roku podjęto decyzję o zburzeniu bożnicy, czego nie wykonano do dziś. Obecnie trwają prace remontowe.

     





Cmentarz

      Kirkut rymanowski istnieje od drugiej połowy XVI wieku. Położony jest na wzgórzu, około 500 metrów od synagogi, zajmuje około 2 h. Do połowy XVIII wieku grzebano na nim Żydów z całego kahału (obejmującego 9 miast i 84 wsie), natomiast od końca XIX wieku jedynie Żydów rymanowskich. Zachowało się około 800 macew w dość dobrym stanie. Zwrócone są one na wschód, ku Jerozolimie. Pozostałą część nagrobków zużyto do utwardzania ulic, do czego zmuszani byli robotnicy żydowscy. Duża część macew jest bogato zdobiona, opatrzona epitafiami w języku hebrajskim, które zawierają imiona i daty pochówków zmarłych, natomiast symbolika wyraża pozycję społeczną, pochodzenie czy płeć. Najstarsza macewa jest z 1826 roku. Od czasów II wojny światowej na kirkucie nie są urządzane pogrzeby (ostatni pochówek odprawiony został w 1942 roku). Na samym szczycie wzgórza znajdują się dwa ohele. Zostały one odrestaurowane w latach 80. XX wieku.W jednym z nich spoczywają cadyk Menachem Mendel i jego żona, w drugim natomiast dwóch cadyków: Cwi Hirsz oraz Ichsack Friedman. Do ich grobów pielgrzymują chasydzi z Europy Zachodniej, Stanów Zjednoczonych i Izraela. Po lewej stronie bramy widoczne jest wzniesienie, które pozostało po dawnym domu przedpogrzebowym. Pod koniec XX wieku teren cmentarza został otoczony murem. Obecnie trwają prace renowacyjne.